Sản phẩm “sạch” là yêu cầu cơ bản của thị trường tiêu thụ hiện nay. Để đảm bảo đòi hỏi này, người sản xuất phải tuân thủ quy trình thực hành sản xuất nông nghiệp tốt. Giai đoạn đầu người sản xuất còn bở ngỡ, Nhà nước phải hỗ trợ chi phí xây dựng mô hình sản xuất theo quy trình. Về lâu dài, người sản xuất và công ty thu mua sản phẩm phải chia sẻ lợi nhuận để đầu tư quy trình sản xuất và tái chứng nhận sản xuất “sạch”.

• Nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm:

Nông dân chân lắm, tay bùn, trình độ học vấn hạn chế; phần lớn chăm sóc cây trồng theo cảm tính, lối mòn truyền thống và kinh nghiệm thực tiễn. Nên họ không “mặn” áp dụng quy trình kỹ thuật vào chăm sóc cây trồng theo hướng dẫn, tư vấn của cán bộ kỹ thuật. Nhưng khi người đồng hành tạo được sự gần gũi, tận tình hướng dẫn từng thao tác, nông dân đã được hiện đại “hoá”, áp dụng thành thạo quy trình sản xuất vào cây trồng trên phần diện tích đất sở hữu. Đây là tâm sự của nhiều nông dân được chứng nhận tuân thủ quy trình thực hành sản xuất nông nghiệp tốt (Global GAP, VietGAP). Nông dân Võ Văn A - Tổ Trưởng tổ Hợp tác nhãn Long Hoà, ấp Long Thạnh, xã Long Hoà (Bình Đại) tự hào: Mọi việc làm hàng ngày của nông dân trong tổ có tác động đến cây trồng đều phải đúng quy trình và được ghi chép cẩn thận, không còn lao động theo phong cách “nông dân” như trước đây. Nói xong, ông A vào tủ lấy 6 quyển sổ: nhật ký sản xuất, nhật ký mua thuốc bảo vệ thực vật, nhật ký sử dụng thuốc bảo vệ thực vật, nhật ký mua phân bón/chất kích thích sinh trưởng, nhật ký sử dụng phân bón/chất kích thích sinh trưởng và nhật ký bán sản phẩm. Nhìn vào từng quyển sổ, ông A thuộc lòng những nội dung đã ghi trong sổ.

Tháng 9 - 2009, Viện nghiên cứu cây ăn quả miền Nam trực tiếp tư vấn 40 hộ dân ở ấp Long Thạnh, xã Long Hòa, với diện tích đất trồng nhãn 49 ha áp dụng quy trình thực hành sản xuất nông nghiệp tốt cho rau, quả tươi an toàn tại Việt Nam (VietGAP). Đến tháng 3-2011, có 26 hộ, với diện tích 28,2 ha đất trồng nhãn và  nhà sơ chế đóng gói là Công ty TNHH xuất khẩu trái cây Chánh thu đã được Công ty Cổ phần giám định FCC cấp chứng nhận VietGAP. Danh mục hồ sơ gồm 32 nội dung, phần lớn là do đơn vị tư vấn hỗ trợ từ cán bộ kỹ thuật đến chi phí thuê công ty thẩm định cấp giấy chứng nhận; nông dân chỉ tốn chi phí xây dựng nhà vệ sinh tự hoại, kho chứa phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, hố xử lý bao bì thuốc và nơi pha trộn phun xịt.

Các nông dân ở Chợ Lách, Bình Đại đã được cấp chứng nhận GlobalGAP, VietGAP đều cùng nhận định: Quy trình thực hành sản xuất nông nghiệp tốt đã giúp nông dân tiếp cận phương thức sản xuất mới. Hình ảnh đầu tiên đập vào mắt là vườn trồng cây ngăn nắp, thoáng mát. Phân bón, thuốc phun xịt liều lượng hợp lý và khi thật sự cần thiết; riêng phân bón quan tâm phân hữu cơ và vi sinh để góp phần tái tạo chất dinh dưỡng cho đất. Thuốc phun xịt được cách ly trước thu hoạch ít nhất 1 tuần lễ (tùy theo từng loại thuốc) để đảm bảo dư lượng thuốc bảo vệ thực vật không còn trong trái cây, không ảnh hưởng đến sức khỏe người tiêu dùng. Nông dân khi sử dụng phân, thuốc chăm sóc cây trồng được trang bị đầy đủ bảo hộ lao động, hạn chế ảnh hưởng đến sức khỏe. Theo ông Võ Văn A, tuân thủ theo quy trình thực hành sản xuất nông nghiệp tốt đã thật sự tạo hấp dẫn đối với nông dân. Cây trồng bón phân, thuốc cân đối phát triển tươi tốt, mỗi ngày nông dân đều thăm vườn cây trồng. Thời gian gần đây, bệnh chổi rồng có xuất hiện trên vài đọt non của cây nhãn nhưng nông dân đã cắt xuống và đem tiêu hủy, ngăn chặn sự lây lan của bệnh. Vườn nhãn chuyên canh ở Long Hòa phát triển tốt và trái trĩu cành.

Các hộ dân chăm sóc cây trồng theo quy trình VietGAP cho rằng, trái nhãn thu hoạch mẫu mã và màu sắc rất đẹp, năng suất từ 1,6 - 1,7 tấn/công đã tăng lên 1,8 - 2 tấn/công (trung bình từ 15 - 20%), phần lớn trái nhãn vào loại A - đóng gói xuất khẩu, trong khi đó chi phí đầu vào bằng hoặc thấp hơn chăm sóc theo truyền thống. Vụ nhãn năm 2010, nông dân thu hoạch trái, thương lái thu mua giá từ 7.000 đồng/kg và cao điểm 19.000 đồng/kg, trừ chi phí các khoản còn lãi 90 triệu đồng/công. Theo ông Nguyễn Văn Thanh - Trưởng ấp Long Thạnh, xã Long Hòa, chăm sóc cây trồng theo quy trình VietGAP đã khẳng định được hiệu quả thiết thực. Xã đang tiếp tục vận động các hộ trồng nhãn tham gia chăm sóc cây trồng theo cùng quy trình để tạo sản phẩm số lượng lớn, đáp ứng yêu cầu cơ bản của thị trường tiêu thụ.

• Xây dựng mô hình và hướng đến nông dân tự đầu tư:

Thay đổi tác phong lao động và phương thức chăm sóc cây trồng của phong cách  “nông dân” là điều không dễ nhưng bước đầu đã thực hiện thành công. Ngày càng có nhiều nông dân thú vị được tiếp cận phương thức sản xuất mới để thị trường tiêu thụ sản phẩm được rộng mở. Nhưng nông dân Nguyễn Quang Trường - Thành viên Tổ liên kết sản xuất chôm ở ấp Phụng Đức B, xã Phú Phụng (Chợ Lách) vẫn lo lắng: Giấy chứng nhận GlobalGAP có hiệu lực chỉ trong 1 năm, nghĩa là thu hoạch được 1 vụ trái cây phải thuê công ty giám định đến đánh giá để tái chứng nhận. Tuy chi phí có giảm so với đầu tư ban đầu nhưng vẫn phải cần một khoảng tiền từ vài chục triệu đến 100 triệu đồng. Trong khi đó, vụ chôm chôm vừa thu hoạch rơi vào điệp khúc “Được mùa, rớt giá”, tiền bán chôm chôm thấp hơn chi phí đầu tư cho vụ sản xuất. Ông Trường và một số thành viên trong tổ không đủ kinh phí thuê đơn vị giám định đánh giá và tái chứng nhận GlobalGAP. Nông dân Võ Văn A - Tổ Trưởng tổ Hợp tác nhãn Long Hoà, ấp Long Thạnh, xã Long Hoà (Bình Đại) cho rằng, các thành viên trong tổ cùng lo lắng như Tổ liên kết sản xuất chôm ở ấp Phụng Đức B. Đến tháng 3-2012, chứng nhận VietGAP hết thời hạn nhưng ngay thời điểm này, các thành viên trong tổ đã có đơn gởi ngành hữu quan giúp tìm nguồn kinh phí để thuê công ty giám định đánh giá tái chứng nhận. Tin vui đến với tổ là Viện nghiên cứu cây ăn quả miền Nam thông tin phản hồi sẽ hỗ trợ kinh phí để tổ được tái chứng nhận trong năm 2012. Theo ông Võ Văn A, khi quy trình sản xuất đi vào nề nếp, thị trường tiêu thụ ổn định, thu hoạch có lãi thì nhà vườn đủ lực, tự bỏ kinh phí để thuê đánh giá và tái chứng nhận.

Theo ông Bùi Thanh Liêm - Trưởng Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn huyện Chợ Lách, hiện trên địa bàn huyện có 1 cá nhân và một tập thể được chứng nhận GlobalGAP, kinh phí đầu tư cho quy trình do Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh và doanh nghiệp đầu tư. Trong xu thế hội nhập kinh tế thế giới, sản xuất theo quy trình GAP được xem là tiêu chuẩn cơ bản và khi xác định tiêu thụ ở thị trường cụ thể phải đáp ứng thêm một số tiêu chuẩn riêng. Do nông dân có diện tích đất sở hữu khiêm tốn nên phải liên kết sản xuất và giai đoạn đầu còn bở ngỡ trong tham gia sản xuất theo quy trình GAP rất cần sự hỗ trợ từ phía Nhà nước. Các viện, trường và sở, ngành tỉnh đã vào cuộc hỗ trợ kinh phí đầu tư mô hình sản xuất theo quy trình GlobalGAP và VietGAP để giúp sản phẩm của nông dân tiếp cận được thị trường thế giới. Hướng lâu dài nông dân và công ty thu mua sản phẩm phải có sự hợp tác trên cơ sở chia sẻ lợi nhuận để đầu tư sản xuất theo quy trình “sạch” cũng như việc tái chứng nhận GAP. Nhà nước chỉ tạo cơ chế chính sách, trong đó có vốn vay ngân hàng với lãi suất ưu đãi. Nông dân cần nhận thức sản phẩm làm ra phải hướng đến thị trường tiêu thụ, có thế mới đảm bảo ổn định cho đầu ra của sản phẩm.

Bà Nguyễn Thị Hồng Thu - Giám đốc Công ty TNHH xuất nhập khẩu Chánh Thu cho rằng, nông dân cần quan tâm từ chọn cây giống có nguồn gen tốt để trồng đến kết hợp với chăm sóc theo quy trình “sạch” để sản phẩm đạt tiêu chuẩn kích cở, mẫu mã và chất lượng, đáp ứng yêu cầu của thị trường khó tính. Công ty đang tiếp tục tìm kiếm nhiều đối tác và nổ lực để xuất khẩu trực tiếp. Khi có thị trường tiêu thụ ổn định, với số lượng lớn, công ty sẵn sàng hỗ trợ một phần kinh phí để cùng nông dân tổ chức sản xuất được chứng nhận và tái chứng nhận đạt VietGAP, GlobalGAP.

Trần Quốc