Các cành của cây nhãn tiêu Huế đâm đọt non (lá lụa) bị xoắn lại thành cụm như bó chổi, không phát triển được. Bông nhãn mới nhô ra bị co cụm lại, nhìn xa giống như cây chổi. Từ xuất hiện ở một vài đọt non, bệnh nhanh chóng lây lan sang hàng loạt lá lụa của cây nhãn. Bệnh đã xuất hiện cách đây nhiều năm nhưng các nhà khoa học chưa nghiên cứu thành công, chưa tìm ra thuốc đặc trị. Nhà vườn gọi là bệnh chổi rồng hoặc hoa tre, chổi xể, tổ rồng. Chổi rồng được xác định là bệnh nguy hại nhất trên cây nhãn, làm giảm sản lượng trái, ảnh hưởng đến nguồn thu của nhà vườn.

Dẫn chúng tôi rão một vòng mảnh vườn cạnh nhà, ông Trần Huỳnh Y, ở xã Tiên Thủy (Châu Thành) trầm ngâm: Cách đây vài hôm, tôi phải bấm bụng đốn bỏ tiếp mấy cây nhãn tiêu Huế hơn 10 năm tuổi. Cây trồng lâu năm, tán xum xê và trái trĩu cành; gặp phải bệnh chổi rồng tấn công, sản lượng trái giảm trầm trọng, ảnh hưởng lớn đến cuộc sống gia đình. Ông nhìn lên một cây nhãn bên cạnh rồi nói tiếp: Cây vừa ra lá lụa xoắn lại thành chùm, bông vừa nhô ra co cụm lại, không phát triển và héo dần đến khô, làm sao cho trái được. Theo ông Y, cách đây 3 năm, chổi rồng chỉ xuất hiện trên vài đọt non, cứ tưởng là bệnh thông thường. Nhưng sang vụ tiếp theo, số đọt non bị nhiễm bệnh tăng rất nhanh, thuốc phun xịt vẫn không loại trừ được bệnh. Gần 70 cây nhãn, hơn 10 năm tuổi, trồng trên 3 công đất phải đốn bỏ dần. Mỗi khi cây ra lá lụa, ông Y mạnh dạn cắt bỏ những đọt bị nhiễm bệnh, cây nào còn 50% đọt non chưa nhiễm bệnh sẽ tiến hành xử lý phân, thuốc để ra trái nhưng chưa chắc chắn, bởi đến khi bông nhô ra vẫn có thể bị bệnh chổi rồng. Vụ vừa qua, 20 cây nhãn tiêu Huế còn lại, thu hoạch chỉ được 400 kg trái, giá bán 6.000 đồng/kg, chi phí phân thuốc xử lý 1 triệu đồng. Trong khi đó, thời điểm cây chưa bị bệnh chổi rồng, những cây nhãn này cho trái từ 1,5 - 2 tấn/vụ, giá bán từ 5.000 – 6.000 đồng/kg. Đây cũng là một trong những nguyên nhân mà ông Y phải loại bỏ dần cây nhãn tiêu Huế để chuyển sang trồng bưởi. Trong thời gian chờ cây trồng chủ lực mới cho trái, ông Y phải trồng xen chuối và chăn nuôi heo để tạo nguồn thu, đảm bảo cuộc sống gia đình.

Ông Võ Văn Tư cũng ở xã Tiên Thủy, cách đây hơn 10 năm đã chuyển từ nhãn long sang nhãn tiêu Huế và nhãn xuồng cơm vàng. Theo ông Tư, cây nhãn xuồng cơm vàng không phải sử dụng phân thuốc xử lý, vẫn cho trái bình thường và giá bán luôn cao gấp đôi nhãn tiêu Huế. Nhưng nhãn xuồng cơm vàng cho sản lượng trái chỉ bằng phân nửa và trái thu hoạch dễ rớt khỏi chùm so với nhãn tiêu Huế. Chính mỗi loại đều có ưu điểm và khuyết điểm nên ông Tư trồng cả nhãn tiêu Huế và nhãn xuồng cơm vàng. Điểm đáng chú ý là 3 năm nay, bệnh chổi rồng chỉ duy nhất tấn công nhằm vào cây nhãn tiêu Huế còn nhãn xuồng cơm vàng vẫn phát triển và cho trái bình thường. Ông Tư cho rằng, không thể lấy bo nhãn xuồng cơm vàng ghép vào cây nhãn tiêu Huế đã nhiễm bệnh chổi rồng. Ông đưa tay bẻ một đọt nhãn tiêu Huế đã bị bệnh để minh chứng: Em thấy tỷ của cây đã đen nếu có lấy bo nhãn xuồng cơm vàng tháp vào cây cũng không còn sức sống. Ông lý giải: Cây nhãn tiêu Huế phải xử lý phân thuốc mới đơm bông và đậu trái. Mỗi lần xử lý, bộ rễ bị chết một phần, cộng với khoanh vỏ trên nhánh (khấc vỏ) làm cho cây suy kiệt, rất dễ bị sâu bệnh tấn công. Khi chưa bị bệnh chổi rồng, 3 công đất trồng nhãn mỗi vụ thu hoạch trừ chi phí các khoản, ông Tư còn lãi vài chục triệu đồng. Nhưng khi cây bị bệnh, nguồn thu từ cây nhãn cứ giảm dần, có cây mỗi vụ chỉ thu hoạch được vài chùm trái. Ông Tư đang loại dần những cây bị bệnh “nặng” để chuyển sang trồng dừa.

Ông Nguyễn Kỳ Vũ – Trưởng ấp Khánh Hội Đông, xã Tiên Thủy cho biết, từ khi xuất hiện bệnh chổi rồng, diện tích đất trồng nhãn tiêu Huế ở ấp giảm nhanh chóng. Tuy chưa thống kê con số cụ thể, nhưng ông nhẫm tính, nếu 10 người trồng nhãn thì ít nhất đã có 8 người chuyển sang trồng các chủng loại cây khác.

Theo số liệu thống kê của Chi cục Bảo vệ thực vật Bến Tre, hiện toàn tỉnh có 2.100 ha đất trồng nhãn bị nhiễm bệnh chổi rồng, chiếm 30% diện tích đất trồng nhãn của tỉnh. Các huyện có diện tích đất trồng nhãn nhiễm bệnh chổi rồng nhiều là Chợ Lách (gần 1.000 ha/1.600 ha), Châu Thành (gần 900 ha/2.600 ha); gần đây nhất là Long Hòa và Tam Hiệp (Bình Đại) có hơn 30 ha bị nhiễm bệnh chổi rồng.

Bà Nguyễn Thị Nguyệt – Chi cục phó Chi cục Bảo vệ thực vật Bến Tre cho biết, kết quả nghiên cứu bước đầu của Viện Nghiên cứu cây ăn quả Miền Nam đã xác định: Bệnh được lan truyền qua trung gian truyền bệnh là nhện long nhung. Nhện long nhung cực nhỏ, mắt thường của con người không thể nhìn thấy được. Nhưng dấu vết bị hại lộ rõ để mắt thường có thể nhận biết lúc lá non hình thành. Theo bà Nguyệt, khi phát hiện đọt cây và bông bị nhiễm bệnh chổi rồng nông dân phải mạnh dạn cắt bỏ tất cả phần bị bệnh gom lại để tiêu hủy (dùng dầu lửa đốt hoặc phun thuốc trừ nhện rồi phủ ni long). Cây vừa ra đọt non và giai đoạn ra hoa tiến hành phun các loại thuốc đặc trị phòng trừ nhện. Dụng cụ cắt tỉa cành cây phải xử lý để hạn chế lây lan từ cây bị nhiễm bệnh sang cây chưa nhiễm bệnh. Vệ sinh vườn cây trồng là một trong những giải pháp quan trọng để hạn chế mầm bệnh phát tán. Tuy không khó nhưng nhà vườn rất ngại áp dụng, nguyên nhân do tốn nhiều thời gian và chi phí tỉa cành, xử lý tiêu hủy nhánh cây bị bệnh khi còn tươi. Chi cục đang tìm diện tích đất đã trồng nhãn (của nông dân) để áp dụng các biện pháp phòng trừ bệnh chổi rồng, khi đạt hiệu quả làm cơ sở nhân rộng ra các hộ dân trồng nhãn.

Trần Quốc